Bluszcz pospolity (Hedera helix L.) to zimozielone pnącze z rodziny araliowatych, dobrze znane z lasów, ogrodów, parków i starych murów. W zielarstwie znaczenie ma przede wszystkim liść bluszczu, czyli Hederae helicis folium. Surowiec ten jest obecny w europejskiej fitoterapii głównie jako składnik standaryzowanych preparatów stosowanych przy kaszlu produktywnym. Dla zielarzy ważne jest jednak to, że bluszcz wymaga precyzyjnego rozpoznania, ostrożnego zbioru i właściwego suszenia, ponieważ zawiera silnie działające saponiny.
Przepisy z bluszczem pospolitym znajdziesz w dziale „Zioła – opisy i właściwości”.
Nazwa łacińska i polska
Nazwa naukowa: Hedera helix L.
Nazwa polska: bluszcz pospolity
Nazwa surowca: liść bluszczu, Hederae helicis folium
Nazwy zwyczajowe: bluszcz, bluszcz zwyczajny, ivy, English ivy
Rodzina botaniczna
Rodzina: araliowate – Araliaceae.
Araliaceae obejmuje rośliny drzewiaste, krzewiaste i pnącza, często bogate w saponiny triterpenowe. Do tej samej rodziny należą m.in. żeń-szeń, eleuterokok i fatsja. U bluszczu szczególnie ważne są zimozielone liście, zdolność wspinania się za pomocą korzeni przybyszowych oraz wyraźna różnica między pędami płonnymi i kwitnącymi.
Pochodzenie i występowanie
Bluszcz pospolity występuje naturalnie w Europie, rejonie śródziemnomorskim i dalej na wschód po Iran. Jest gatunkiem klimatu umiarkowanego. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, zaroślach, parkach, na skałach, pniach drzew i murach. Dobrze znosi cień, ale pędy kwitnące rozwijają się zwykle w miejscach jaśniejszych, wyżej położonych i lepiej nasłonecznionych.
Preferuje gleby świeże, próchniczne, przepuszczalne, od lekko kwaśnych po obojętne lub zasadowe. W uprawie ogrodowej jest odporny i długowieczny. Na stanowiskach naturalnych może osiągać duże rozmiary i wspinać się wysoko po podporach.
Charakterystyka
Wygląd
Bluszcz pospolity jest zimozielonym pnączem, które może płożyć się po ziemi albo wspinać na drzewa, skały i mury. Osiąga zwykle kilka do kilkunastu metrów długości, a w sprzyjających warunkach nawet więcej. Wspina się za pomocą krótkich korzeni przybyszowych, które przytwierdzają pędy do podłoża.
Liście są skórzaste, błyszczące, ciemnozielone, ułożone skrętolegle. U młodych, płonnych pędów są najczęściej 3–5-klapowe. Na pędach kwitnących liście stają się jajowate, całobrzegie lub słabo klapowane. Ta zmienność liści jest jedną z najważniejszych cech identyfikacyjnych gatunku.
Kwiaty są drobne, zielonkawożółte, zebrane w baldachowate kwiatostany. Bluszcz kwitnie późno, zwykle od września do października, co czyni go cenną rośliną pożytkową dla owadów. Owoce są kuliste, ciemnofioletowe do czarnych, dojrzewają zimą lub wczesną wiosną. Dla zielarzy surowcem są liście, nie owoce.
Składniki aktywne
Liść bluszczu zawiera głównie saponiny triterpenowe, w tym hederakozyd C, hederakozyd B oraz alfa- i beta-hederynę. EMA wskazuje, że główną saponiną jest hederasaponina C, znana także jako hederakozyd C. W surowcu występują również flawonoidy, m.in. pochodne kwercetyny i kemferolu, pochodne kwasu kawowego, skopolina, poliacetyleny, fitosterole oraz niewielkie ilości olejku lotnego w świeżych liściach.
W suszu najbardziej istotna jest ochrona przed wilgocią, światłem i przegrzaniem. Saponiny są względnie stabilne, ale długie przechowywanie oraz nieprawidłowe suszenie obniżają jakość surowca. Świeże liście mogą działać drażniąco na skórę, głównie z powodu poliacetylenów, takich jak falcarinol i jego pochodne.
Zbiór i przygotowanie
Liście zbiera się z dobrze rozpoznanych roślin, najlepiej z miejsc czystych, oddalonych od dróg i zanieczyszczeń. Najczęściej pozyskuje się dojrzałe, zdrowe liście w okresie wegetacji, od wiosny do wczesnej jesieni. W praktyce zielarskiej wybiera się liście jędrne, ciemnozielone, bez plam, śladów grzybów i uszkodzeń.
Zbiór warto prowadzić w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Liście rozkłada się cienką warstwą w przewiewnym, zacienionym miejscu. Suszenie powinno być łagodne, najlepiej w temperaturze do około 35–40°C. Surowiec przechowuje się w szczelnych, opisanych pojemnikach, z dala od światła i wilgoci. Ze względu na możliwość podrażnienia skóry przy zbiorze świeżych liści zaleca się rękawiczki.
Uwagi dla zielarzy
Dobry surowiec powinien zachować zieloną barwę, skórzastą strukturę i brak zapachu pleśni. Liście brunatne, zwiędłe, zawilgocone, pokryte nalotem lub zebrane z roślin rosnących przy ruchliwej drodze należy odrzucić.
Najczęstszy błąd to mylenie wartości surowca z dekoracyjnym wyglądem rośliny. Odmiany ogrodowe, zwłaszcza pstrolistne, nie są standardowym surowcem farmakopealnym. Do pracy zielarskiej najlepiej wybierać typowe, zielonolistne formy Hedera helix L. Błędem jest także zbiór owoców. W fitoterapii surowcem są liście, a owoce nie powinny być traktowane jako materiał do domowych preparatów.
Ciekawostka historyczna lub kulturowa
Bluszcz od starożytności był symbolem trwałości, przywiązania i życia zimą, ponieważ pozostaje zielony przez cały rok. W kulturze śródziemnomorskiej wiązano go z winem, ucztą i obrzędami dionizyjskimi. W zielarstwie jego znaczenie przesunęło się z symboliki ku praktycznemu wykorzystaniu liści jako surowca saponinowego.
Bibliografia
- European Medicines Agency. European Union herbal monograph on Hedera helix L., folium. EMA/HMPC/325716/2017, 21 November 2017. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-hedera-helix-l-folium-revision-2_en.pdf
- European Medicines Agency. Assessment report on Hedera helix L., folium. EMA/HMPC/325715/2017, 21 November 2017. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/final-assessment-report-hedera-helix-l-folium-revision-2_en.pdf
- Plants of the World Online, Royal Botanic Gardens, Kew. Hedera helix L. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:90723-1
- World Flora Online. Hedera helix L. https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000979730
- Sieben A., Prenner L., Sorkalla T., Wolf A., Jakobs D., Runkel F., Häberlein H. α-Hederin, but not hederacoside C and hederagenin from Hedera helix, affects the binding behavior, dynamics, and regulation of β2-adrenergic receptors. Biochemistry. 2009;48(15):3477–3482. doi:10.1021/bi802036b
Treści zawarte w tym artykule mają wyłącznie charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej, diagnozy ani zaleceń terapeutycznych w rozumieniu obowiązujących przepisów prawa. Przed zastosowaniem jakichkolwiek opisanych metod, produktów lub suplementów diety należy skonsultować się z lekarzem lub wykwalifikowanym specjalistą. Autor oraz wydawca artykułu nie ponoszą odpowiedzialności za decyzje podjęte na podstawie przedstawionych informacji ani za ich skutki.
