Biedrzeniec mniejszy (Pimpinella saxifraga L.) to niewielka bylina z rodziny selerowatych, znana w dawnym zielarstwie przede wszystkim jako surowiec korzeniowy. Choć dziś nie należy do najpopularniejszych ziół domowych, przez wieki był ceniony jako roślina wspierająca drogi oddechowe, gardło, trawienie i naturalne oczyszczanie organizmu. W dawnych farmakopeach występował jako Radix Pimpinellae, czyli korzeń biedrzeńca [1].
W praktyce zielarskiej najczęściej wykorzystuje się korzeń biedrzeńca mniejszego, rzadziej ziele. Surowiec ma wyraźny, korzenny zapach i ostry, lekko piekący smak. To właśnie ta ostrość była dawniej uznawana za znak dobrej jakości korzenia.
Szczegóły o morfologii biedrzeńca mniejszego znajdziesz w „Leksykonie ziół”.
Właściwości lecznicze
Najważniejszym surowcem jest korzeń biedrzeńca mniejszego. Zawiera on olejek eteryczny, związki fenylopropanoidowe, seskwiterpeny, azuleny, kumaryny, furanokumaryny, flawonoidy, poliacetyleny, kwasy fenolowe, sterole i skrobię [1,2,3]. Skład chemiczny zależy od stanowiska, terminu zbioru, sposobu suszenia i stopnia rozdrobnienia surowca.
W tradycyjnej fitoterapii biedrzeniec mniejszy był stosowany głównie jako środek wykrztuśny. Komisja E pozytywnie oceniła korzeń biedrzeńca w kontekście nieżytów górnych dróg oddechowych [1,2]. Oznacza to, że surowiec może być pomocny wtedy, gdy w gardle i oskrzelach zalega wydzielina, a kaszel jest mało produktywny.
Mechanizm działania wiąże się prawdopodobnie z obecnością olejku eterycznego i substancji drażniących błony śluzowe w łagodny, odruchowy sposób. W praktyce oznacza to pobudzenie wydzielania śluzu i łatwiejsze odkrztuszanie. Z tego powodu biedrzeniec bywał używany przy chrypce, kaszlu, przeziębieniu, zapaleniu gardła i krtani [1].
Drugim obszarem zastosowania jest trawienie. Wyciągi z korzenia mogą pobudzać wydzielanie soków trawiennych i perystaltykę przewodu pokarmowego [1]. Korzeń biedrzeńca ma smak ostry i lekko gorzkawy, dlatego w małych ilościach działa podobnie do surowców aromatyczno-goryczowych. Może być rozważany przy uczuciu ciężkości po jedzeniu, słabym apetycie i wolniejszym trawieniu, o ile nie ma przeciwwskazań.
W literaturze dotyczącej rodzaju Pimpinella opisywano także potencjał przeciwbakteryjny, przeciwzapalny i antyoksydacyjny wybranych związków oraz ekstraktów [4]. Trzeba jednak podkreślić, że nie wszystkie dane dotyczą bezpośrednio biedrzeńca mniejszego jako domowego naparu. Dlatego w praktyce bezpieczniej traktować go jako tradycyjny surowiec wspierający drogi oddechowe i trawienie, a nie jako roślinę o szerokim, udowodnionym działaniu leczniczym.
Zastosowanie
Napar z korzenia biedrzeńca
Najprostsza forma to napar z rozdrobnionego korzenia.
Składniki:
3–5 g rozdrobnionego korzenia biedrzeńca mniejszego,
1 szklanka wrzącej wody.
Przygotowanie:
Korzeń zalać wrzątkiem, przykryć i parzyć 20–30 minut. Następnie przecedzić. Napar można pić 2–3 razy dziennie, najlepiej świeżo przygotowany [1].
Zastosowanie:
Napar stosuje się tradycyjnie przy kaszlu z zalegającą wydzieliną, chrypce, uczuciu drapania w gardle oraz przy osłabionym trawieniu. Przy dolegliwościach oddechowych kuracja domowa nie powinna zastępować konsultacji lekarskiej, zwłaszcza gdy kaszel trwa dłużej niż kilka dni, pojawia się duszność, gorączka, ból w klatce piersiowej lub krwioplucie.
Nalewka z korzenia biedrzeńca
Składniki:
100 g świeżego lub suchego, rozdrobnionego korzenia,
300–500 ml alkoholu 60–70%.
Przygotowanie:
Korzeń zalać alkoholem, szczelnie zamknąć i odstawić na minimum 14 dni. Codziennie wstrząsać. Po maceracji przefiltrować i przelać do ciemnej butelki.
Stosowanie:
Tradycyjnie stosowano po 5 ml 2–3 razy dziennie [1]. Ze względu na zawartość alkoholu nalewka nie jest odpowiednia dla dzieci, kobiet w ciąży, osób uzależnionych od alkoholu, osób z chorobami wątroby oraz pacjentów przyjmujących leki wchodzące w interakcje z alkoholem.
Płukanka do gardła
Napar z korzenia można wykorzystać także jako płukankę przy chrypce i podrażnieniu gardła. W tym celu przygotowuje się mocniejszy napar z 1 łyżeczki rozdrobnionego korzenia na pół szklanki wrzątku. Po zaparzeniu i przecedzeniu płyn należy ostudzić do temperatury letniej. Nie połykać dużych ilości płukanki.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Biedrzeniec mniejszy nie powinien być stosowany w ciąży. Dr Różański wskazuje, że przetwory z biedrzeńca mogą pobudzać skurcze macicy i miesiączkowanie [1]. Z tego samego powodu ostrożność powinny zachować kobiety z obfitymi miesiączkami, krwawieniami o nieustalonej przyczynie oraz osoby przygotowujące się do zabiegów chirurgicznych.
Roślina należy do rodziny selerowatych, dlatego osoby uczulone na rośliny z tej rodziny, np. seler, anyż, koper, kminek, pietruszkę lub marchew, powinny zachować ostrożność. Możliwe są reakcje alergiczne.
Ze względu na obecność kumaryn i furanokumaryn należy unikać nadmiernego stosowania oraz łączenia z intensywną ekspozycją na słońce u osób wrażliwych. Teoretycznie ostrożność jest wskazana także u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe, moczopędne lub leki metabolizowane w wątrobie. Brakuje jednak dobrze opisanych badań klinicznych nad interakcjami biedrzeńca mniejszego, dlatego w takich przypadkach potrzebna jest konsultacja z lekarzem lub fitoterapeutą.
Nie należy stosować biedrzeńca u małych dzieci bez konsultacji specjalistycznej. Przy astmie, przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc, nawracających zapaleniach oskrzeli i przewlekłym kaszlu roślina może być jedynie wsparciem, nie podstawą leczenia.
Porady praktyczne
Zbiór
Korzeń biedrzeńca zbiera się wczesną wiosną lub jesienią, gdy część nadziemna nie jest już w pełni aktywna [1]. Najlepszy surowiec pochodzi z roślin starszych, rosnących na czystych, suchych, słonecznych stanowiskach. Nie należy zbierać roślin przy drogach, polach opryskiwanych ani na terenach przemysłowych.
Bardzo ważne jest pewne oznaczenie gatunku. Rodzina selerowatych obejmuje także rośliny silnie toksyczne. Osoby początkujące nie powinny samodzielnie pozyskiwać biedrzeńca ze stanu naturalnego bez sprawdzenia rośliny z atlasem botanicznym lub doświadczonym zielarzem.
Suszenie i przechowywanie
Korzeń po wykopaniu trzeba oczyścić, szybko opłukać, osuszyć i pokroić wzdłuż, jeśli jest grubszy. Suszyć w temperaturze do 40°C, w cieniu i przy dobrej wentylacji [1]. Zbyt wysoka temperatura powoduje utratę olejku eterycznego, a tym samym obniża jakość surowca.
Dobry susz powinien mieć wyczuwalny, korzenny zapach i ostry smak. Surowiec zwietrzały, bez zapachu, spleśniały lub zawilgocony nie nadaje się do użycia. Korzeń najlepiej przechowywać w szczelnym, ciemnym słoiku, z dala od wilgoci i światła. Optymalny czas przechowywania to około 12 miesięcy.
Domowa uprawa
Biedrzeniec mniejszy lubi stanowiska słoneczne, suche lub umiarkowanie suche. Najlepiej rośnie na glebach przepuszczalnych, raczej wapiennych, niezbyt żyznych. Nie wymaga intensywnego podlewania. Nadmiar wilgoci może pogarszać kondycję korzenia i sprzyjać gniciu.
W ogrodzie zielarskim warto zostawić część roślin do zakwitnięcia i rozsiania. To dobry gatunek do ogrodów naturalistycznych, suchych rabat i miejsc przypominających łąkę.
Przygotowanie preparatów
Korzeń należy rozdrabniać tuż przed użyciem. Zbyt drobne mielenie i długie przechowywanie proszku powodują szybką utratę aromatu. Jeśli napar jest zbyt ostry, można połączyć biedrzeniec z łagodniejszymi surowcami śluzowymi, np. kwiatem dziewanny lub liściem podbiału, o ile nie ma przeciwwskazań do ich stosowania. Przy płukankach warto przecedzać napar przez gęste sitko lub gazę, aby usunąć drobne cząstki korzenia drażniące gardło.
Bibliografia
[1] Różański H. Biedrzeniec mniejszy – Pimpinella saxifraga L. w fitoterapii. Medycyna dawna i współczesna, 2009. https://rozanski.li/1019/biedrzeniec-mniejszy-pimpinella-saxifraga-l-w-fitoterapii/
[2] American Botanical Council. The Complete German Commission E Monographs: Pimpinella Root. https://www.herbalgram.org/resources/commission-e-monographs/monograph-approved-herbs/pimpinella-root/
[3] Kubeczka K.H., Bohn I., Schultze W. The Compositions of the Essential Root Oils from Pimpinella saxifraga s.l. and Chemotaxonomic Implications. Zeitschrift für Naturforschung C. 1989;44(3–4):177–182. doi:10.1515/znc-1989-3-401
[4] Wu J. et al. Emerging Biopharmaceuticals from Pimpinella Genus. Molecules. 2023;28(4):1571. doi:10.3390/molecules28041571
Treści zawarte w tym artykule mają wyłącznie charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej, diagnozy ani zaleceń terapeutycznych w rozumieniu obowiązujących przepisów prawa. Przed zastosowaniem jakichkolwiek opisanych metod, produktów lub suplementów diety należy skonsultować się z lekarzem lub wykwalifikowanym specjalistą. Autor oraz wydawca artykułu nie ponoszą odpowiedzialności za decyzje podjęte na podstawie przedstawionych informacji ani za ich skutki.
