Roślina o jednym z najbardziej gorzkich smaków w świecie roślin
Goryczka żółta (Gentiana lutea L.) należy do klasycznych roślin leczniczych stosowanych w europejskiej fitoterapii (leczeniu z wykorzystaniem roślin). Od setek lat jest używana jako naturalny środek wspierający trawienie, pobudzający apetyt oraz poprawiający pracę żołądka i wątroby. Jej działanie jest tak wyraźne, że korzeń goryczki znajduje się w oficjalnych farmakopeach (urzędowych spisach surowców leczniczych) wielu krajów europejskich.
Najbardziej charakterystyczną cechą tej rośliny jest intensywnie gorzki smak. To właśnie on odpowiada za działanie lecznicze. Substancje gorzkie zawarte w korzeniu goryczki aktywują receptory smakowe na języku, a następnie uruchamiają odruch pobudzający cały układ trawienny.
W praktyce oznacza to zwiększenie wydzielania śliny, soków żołądkowych oraz żółci, co ułatwia trawienie pokarmu i poprawia apetyt. Z tego powodu goryczka jest składnikiem wielu tradycyjnych preparatów żołądkowych i nalewek ziołowych stosowanych przed posiłkiem.
Gdzie rośnie goryczka żółta i jak wygląda
Goryczka żółta jest wieloletnią rośliną z rodziny goryczkowatych (Gentianaceae). W naturze występuje głównie w górskich regionach Europy – szczególnie w Alpach, Pirenejach oraz Karpatach. Preferuje chłodne, górskie łąki oraz tereny o wapiennym podłożu.
Roślina może osiągać nawet do 1,5 metra wysokości. Ma duże, naprzeciwległe liście oraz charakterystyczne żółte kwiaty zebrane w okółkach na łodydze. Kwitnie zwykle od czerwca do sierpnia.
Najcenniejszym surowcem leczniczym jest jednak korzeń goryczki (Gentianae radix). Jest on gruby, mięsisty i bardzo aromatyczny. Zbiera się go zazwyczaj z roślin kilkuletnich, ponieważ dopiero wtedy zawiera odpowiednią ilość substancji czynnych.
Substancje aktywne – dlaczego goryczka jest tak skuteczna
Działanie goryczki wynika przede wszystkim z obecności bardzo silnych substancji gorzkich należących do grupy glikozydów sekoirydoidowych (związków chemicznych typowych dla roślin z rodziny goryczkowatych).
Najważniejsze z nich to:
- gentiopikrozyd
- amarogentyna
- amarosweryna
- swertiamaryna
Szczególnie amarogentyna jest jedną z najbardziej gorzkich substancji naturalnych znanych nauce. Człowiek jest w stanie wyczuć ją nawet w bardzo niskim stężeniu. To właśnie dzięki niej korzeń goryczki działa tak silnie na układ trawienny.
Oprócz glikozydów roślina zawiera również:
- ksantony (związki o działaniu przeciwutleniającym)
- cukry
- pektyny
- niewielkie ilości olejku eterycznego.
Według badań chemicznych składniki te wykazują działanie wspierające metabolizm oraz chroniące komórki przed stresem oksydacyjnym (uszkodzeniem komórek przez wolne rodniki) [1].
Jak goryczka pobudza trawienie
Działanie goryczki opiera się na tzw. odruchu goryczy. Po spożyciu gorzkiego preparatu receptory smakowe na języku wysyłają sygnał do mózgu. Następnie poprzez nerw błędny (główny nerw regulujący pracę narządów wewnętrznych) dochodzi do pobudzenia układu pokarmowego.
W efekcie zwiększa się wydzielanie:
- śliny
- kwasu solnego w żołądku
- enzymów trawiennych
- żółci produkowanej przez wątrobę.
Proces ten przygotowuje organizm do trawienia pokarmu. Dlatego preparaty z goryczki stosuje się zwykle około 15–30 minut przed posiłkiem.
Badania wskazują, że substancje gorzkie mogą poprawiać motorykę przewodu pokarmowego (czyli ruchy jelit odpowiedzialne za przesuwanie pokarmu) oraz zwiększać wydzielanie soków trawiennych [2].
Tradycyjne zastosowanie w medycynie europejskiej
Historia stosowania goryczki sięga starożytności. Według przekazów jej właściwości lecznicze opisywano już w czasach antycznych. Nazwa rośliny pochodzi prawdopodobnie od imienia iliryjskiego króla Gentiusa, który miał wykorzystywać ją w leczeniu chorób.
W tradycyjnej medycynie europejskiej goryczkę stosowano przede wszystkim w przypadku:
- braku apetytu
- niestrawności
- wzdęć
- uczucia ciężkości po jedzeniu
- zaburzeń trawienia tłuszczów.
Korzeń goryczki był również ważnym składnikiem tzw. amara – mieszanek gorzkich ziół pobudzających trawienie. Takie preparaty były popularne w medycynie ludowej oraz w aptekach.
Co mówi współczesna fitoterapia
Współczesna medycyna roślinna potwierdza wiele tradycyjnych zastosowań tej rośliny. Europejska Agencja Leków (EMA – instytucja oceniająca bezpieczeństwo leków roślinnych w Unii Europejskiej) uznaje korzeń goryczki jako surowiec stosowany w leczeniu utraty apetytu oraz łagodnych zaburzeń trawienia [3].
Badania naukowe wskazują również na inne możliwe właściwości rośliny.
Ekstrakty z goryczki wykazują działanie przeciwutleniające oraz przeciwzapalne dzięki obecności ksantonów (związków o aktywności biologicznej) [4]. W badaniach laboratoryjnych obserwowano także wpływ na regulację metabolizmu lipidów (czyli przemiany tłuszczów w organizmie) [5].
Należy jednak podkreślić, że większość tych badań ma charakter wstępny i wymaga dalszych analiz klinicznych.
Jak stosować goryczkę żółtą
W fitoterapii wykorzystuje się przede wszystkim korzeń goryczki.
Najczęściej stosowane formy to:
Napar z korzenia
1 gram rozdrobnionego korzenia zalewa się około 150 ml gorącej wody i pozostawia pod przykryciem na 10 minut. Napar pije się około 20 minut przed posiłkiem.
Odwar
2–4 g korzenia gotuje się przez kilka minut w 200 ml wody. Preparat stosuje się przed jedzeniem w celu pobudzenia apetytu.
Nalewka z goryczki
W tradycyjnej fitoterapii stosuje się kilka–kilkanaście kropli nalewki przed posiłkiem.
Preparaty apteczne
Korzeń goryczki jest również składnikiem wielu gotowych preparatów ziołowych wspierających trawienie.
Z czym można łączyć goryczkę
W praktyce fitoterapeutycznej goryczka jest często łączona z innymi ziołami wspomagającymi trawienie.
Do najczęściej stosowanych należą:
- centuria (Centaurium erythraea)
- piołun (Artemisia absinthium)
- mięta pieprzowa (Mentha piperita)
- kminek zwyczajny (Carum carvi)
- koper włoski (Foeniculum vulgare)
Takie połączenia wzmacniają działanie pobudzające układ pokarmowy oraz pomagają zmniejszyć wzdęcia i uczucie ciężkości po posiłkach.
Przeciwwskazania i bezpieczeństwo stosowania
Choć goryczka jest uznawana za bezpieczny surowiec roślinny, nie każdy może ją stosować.
Przeciwwskazania obejmują:
- chorobę wrzodową żołądka lub dwunastnicy
- nadkwaśność żołądka
- silny refluks żołądkowo-przełykowy
- nadwrażliwość na rośliny z rodziny goryczkowatych.
Ze względu na brak wystarczających badań stosowanie w czasie ciąży i karmienia piersią powinno być konsultowane z lekarzem.
Podsumowanie
Goryczka żółta należy do najważniejszych roślin wspierających trawienie w europejskiej fitoterapii. Jej korzeń zawiera silne substancje gorzkie, które pobudzają wydzielanie soków trawiennych oraz poprawiają apetyt.
Dzięki temu roślina może być pomocna w przypadku niestrawności, braku apetytu oraz uczucia ciężkości po posiłkach. Współczesne badania potwierdzają część tradycyjnych zastosowań goryczki, dlatego nadal pozostaje ona ważnym surowcem farmakopealnym i składnikiem wielu preparatów ziołowych wspierających układ pokarmowy.
Bibliografia
- Hostettmann K., Marston A. Chemistry and pharmacology of natural products: xanthones. Phytochemistry Reviews, 2017.
- Behrens M., Meyerhof W. Bitter taste receptors and the gastrointestinal system. Frontiers in Physiology, 2018.
- European Medicines Agency. Assessment report on Gentiana lutea L., radix. EMA/HMPC, 2018.
- Tundis R., Loizzo M.R., Menichini F. Natural products as alpha-amylase and alpha-glucosidase inhibitors. Mini Reviews in Medicinal Chemistry, 2010.
- Savikin K. et al. Antioxidant activity of Gentiana lutea extracts. Journal of Ethnopharmacology, 2009.
Treści zawarte w tym artykule mają wyłącznie charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej, diagnozy ani zaleceń terapeutycznych w rozumieniu obowiązujących przepisów prawa. Przed zastosowaniem jakichkolwiek opisanych metod, produktów lub suplementów diety należy skonsultować się z lekarzem lub wykwalifikowanym specjalistą. Autor oraz wydawca artykułu nie ponoszą odpowiedzialności za decyzje podjęte na podstawie przedstawionych informacji ani za ich skutki.
