Bluszcz pospolity (Hedera helix L.) kojarzy się przede wszystkim z ogrodami, murami i starymi drzewami, po których wspina się gęstą, zimozieloną masą liści. W fitoterapii jest jednak czymś więcej niż rośliną ozdobną. Liść bluszczu, czyli Hederae helicis folium, należy do dobrze opisanych europejskich surowców roślinnych stosowanych w preparatach wykrztuśnych.
Współczesne zastosowanie bluszczu koncentruje się głównie na drogach oddechowych. Surowiec jest wykorzystywany przede wszystkim w gotowych syropach, kroplach, tabletkach i płynnych wyciągach przy kaszlu produktywnym, czyli takim, któremu towarzyszy zaleganie wydzieliny. To ważne, bo bluszcz nie jest klasycznym „ziołem do codziennego naparu”. Zawiera silnie działające saponiny, dlatego w domowej fitoterapii wymaga ostrożności i dobrego zrozumienia surowca.
Szczegóły o morfologii bluszczu pospolitego znajdziesz w „Leksykonie ziół”.
Właściwości lecznicze
Najważniejszym surowcem jest liść bluszczu. Europejska Agencja Leków uznaje preparaty z Hedera helix L., folium za tradycyjne produkty roślinne stosowane jako środki wykrztuśne przy kaszlu związanym z przeziębieniem [1]. Oznacza to, że bluszcz może wspierać usuwanie zalegającej wydzieliny z oskrzeli, ułatwiać odkrztuszanie i zmniejszać uczucie „ciężkości” w drogach oddechowych.
Za główne składniki czynne uważa się saponiny triterpenowe, zwłaszcza hederakozyd C, alfa-hederynę i hederageninę [2]. W liściach obecne są także flawonoidy, pochodne kwasu kawowego, kumaryny, poliacetyleny, fitosterole i niewielkie ilości olejku lotnego [2]. To właśnie saponiny odpowiadają za najważniejsze działanie sekretolityczne i wykrztuśne. W praktyce oznacza to, że wydzielina w drogach oddechowych może stać się łatwiejsza do odkrztuszenia.
Interesujące dane dotyczą alfa-hederyny. Badanie opublikowane w „Biochemistry” wskazuje, że alfa-hederyna wpływa na zachowanie receptorów beta-2-adrenergicznych, co może częściowo tłumaczyć rozkurczowy wpływ preparatów z bluszczu na oskrzela [3]. Nie należy jednak przekładać tego mechanizmu na samodzielne, dowolne stosowanie liści. Najlepiej udokumentowane są gotowe, standaryzowane preparaty.
W tradycyjnym zielarstwie bluszcz bywał stosowany także zewnętrznie, m.in. w preparatach na skórę i tkanki podskórne. Takie użycie wymaga jednak ostrożności, ponieważ świeże liście mogą podrażniać skórę. Poliacetyleny obecne w roślinie mogą wywoływać reakcje kontaktowe u osób wrażliwych [2].
Zastosowanie
Gotowe preparaty z liścia bluszczu
Najbezpieczniejszą formą stosowania są gotowe preparaty apteczne lub zielarskie: syropy, krople, tabletki, pastylki albo płynne wyciągi. Warto wybierać produkty, które podają rodzaj wyciągu, standaryzację albo dokładne dawkowanie zgodne z ulotką.
Preparaty z liścia bluszczu stosuje się najczęściej przy kaszlu produktywnym, przeziębieniu, zalegającej wydzielinie i trudnościach z odkrztuszaniem [1]. Kuracja zwykle trwa kilka dni. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż tydzień, nasilają się albo pojawia się duszność, gorączka, ropna plwocina, ból w klatce piersiowej lub krwioplucie, konieczna jest konsultacja lekarska.
Napar z liści bluszczu
W domowej fitoterapii napar z bluszczu nie jest rozwiązaniem pierwszego wyboru. Wynika to z trudności w ocenie dawki saponin i ryzyka działań niepożądanych. Jeżeli ktoś korzysta z suszonego liścia, powinien robić to wyłącznie na podstawie sprawdzonego surowca, w bardzo ostrożnych ilościach i najlepiej po konsultacji z fitoterapeutą.
Bezpieczniej potraktować liść bluszczu jako surowiec do profesjonalnych preparatów niż do codziennego parzenia w domu. To roślina skuteczna, ale nie „łagodna herbatka”.
Okłady i zastosowanie zewnętrzne
Dawne zielarstwo znało zewnętrzne zastosowanie bluszczu, ale świeże liście mogą drażnić skórę. Dlatego nie zaleca się przykładania rozgniecionych świeżych liści bezpośrednio na skórę. U osób wrażliwych może dojść do zaczerwienienia, świądu, pieczenia lub kontaktowego zapalenia skóry. Jeśli używa się kosmetyków z wyciągiem z bluszczu, warto wykonać próbę na małym fragmencie skóry.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Bluszczu nie należy stosować u osób uczulonych na Hedera helix lub inne rośliny z rodziny araliowatych. Ostrożność jest wskazana u osób z chorobą wrzodową, zapaleniem żołądka i wrażliwym przewodem pokarmowym, ponieważ saponiny mogą nasilać dolegliwości żołądkowe [1].
Do możliwych działań niepożądanych należą nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha oraz reakcje alergiczne. U dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią należy stosować wyłącznie preparaty dopuszczone dla danej grupy i zgodnie z ulotką. Nie wolno samodzielnie podawać dzieciom domowych naparów ani nalewek z bluszczu.
Nie stosuje się owoców bluszczu. Czarne jagody są toksyczne i nie są surowcem do domowych preparatów. To jedna z najważniejszych zasad bezpieczeństwa.
Osoby przyjmujące leki na choroby przewlekłe, zwłaszcza z powodu astmy, POChP, niewydolności oddechowej, chorób serca, chorób wątroby lub żołądka, powinny skonsultować stosowanie preparatów z bluszczu z lekarzem. Bluszcz może wspierać odkrztuszanie, ale nie zastępuje leczenia infekcji, astmy ani przewlekłych chorób oskrzeli.
Porady praktyczne
Zbiór
Surowcem są liście, najlepiej zdrowe, ciemnozielone, skórzaste, bez plam i śladów chorób grzybowych. Zbiór prowadzi się w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Nie należy zbierać bluszczu z murów przy ruchliwych ulicach, z cmentarzy, starych tynków, zanieczyszczonych ogrodzeń ani terenów opryskiwanych.
Do zbioru warto założyć rękawiczki. Świeży sok rośliny może działać drażniąco na skórę.
Suszenie i przechowywanie
Liście suszy się cienką warstwą w przewiewnym, zacienionym miejscu. Temperatura suszenia nie powinna być wysoka; praktycznie najlepiej trzymać się zakresu około 35–40°C. Surowiec powinien zachować zieloną barwę i nie może mieć zapachu pleśni.
Po wysuszeniu liście przechowuje się w szczelnym, opisanym pojemniku, z dala od światła i wilgoci. Nie należy przechowywać surowca latami. W warunkach domowych najlepiej zużyć go w ciągu roku, o ile zachował dobrą jakość.
Domowa uprawa
Bluszcz jest łatwy w uprawie. Dobrze rośnie w półcieniu i cieniu, ale znosi także jaśniejsze stanowiska. Lubi glebę próchniczną, umiarkowanie wilgotną, przepuszczalną. Nie wymaga intensywnego nawożenia. W ogrodzie warto kontrolować jego wzrost, ponieważ może silnie się rozrastać.
Do celów zielarskich lepiej wybierać typową, zielonolistną formę Hedera helix L., a nie ozdobne odmiany pstrolistne.
Przygotowanie preparatów
Najważniejsza praktyczna rada brzmi: przy bluszczu lepiej korzystać z preparatów standaryzowanych niż z domowego eksperymentowania. Jeśli surowiec ma służyć do celów edukacyjnych lub zielarskich, należy go dobrze oznaczyć, opisać datą zbioru i nie mieszać z innymi liśćmi. Nie używać owoców. Nie przekraczać dawek z monografii, ulotek lub zaleceń specjalisty.
Bibliografia
[1] European Medicines Agency. European Union herbal monograph on Hedera helix L., folium. EMA/HMPC/325716/2017, 21 November 2017. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-monograph/final-european-union-herbal-monograph-hedera-helix-l-folium-revision-2_en.pdf
[2] European Medicines Agency. Assessment report on Hedera helix L., folium. EMA/HMPC/325715/2017, 21 November 2017. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/final-assessment-report-hedera-helix-l-folium-revision-2_en.pdf
[3] Sieben A., Prenner L., Sorkalla T., Wolf A., Jakobs D., Runkel F., Häberlein H. α-Hederin, but not hederacoside C and hederagenin from Hedera helix, affects the binding behavior, dynamics, and regulation of β2-adrenergic receptors. Biochemistry. 2009;48(15):3477–3482. doi:10.1021/bi802036b
[4] Różański H. Bluszcz pospolity – Hedera helix L. Medycyna dawna i współczesna, 2008. https://rozanski.li/235/bluszcz-pospolity-hedera-helix-l/
Treści zawarte w tym artykule mają wyłącznie charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej, diagnozy ani zaleceń terapeutycznych w rozumieniu obowiązujących przepisów prawa. Przed zastosowaniem jakichkolwiek opisanych metod, produktów lub suplementów diety należy skonsultować się z lekarzem lub wykwalifikowanym specjalistą. Autor oraz wydawca artykułu nie ponoszą odpowiedzialności za decyzje podjęte na podstawie przedstawionych informacji ani za ich skutki.
