Szczeć pospolita to roślina o charakterystycznej, sztywnej sylwetce i kolczastych kwiatostanach, ceniona w zielarstwie głównie jako surowiec korzeniowy stosowany tradycyjnie w Europie do celów technicznych i leczniczych. Gatunek wyróżnia się wysoką tolerancją siedliskową i łatwą identyfikacją, dlatego jest chętnie pozyskiwany przez zielarzy praktyków. W ujęciu etnobotanicznym szczeć od wieków towarzyszyła rzemieślnikom włókienniczym – jej kwiatostany stanowiły naturalne narzędzie do czesania tkanin.
Nazwa łacińska i polska
Dipsacus fullonum L. – szczeć pospolita.
Rodzina botaniczna
Dipsacaceae (dawniej), obecnie w szeroko ujmowanej rodzinie Caprifoliaceae. Charakterystyczne są kwiatostany w formie walcowatych, kolczastych główek oraz liście tworzące u nasady zlewające się pochwy.
Pochodzenie i występowanie
Gatunek występuje naturalnie w Europie, północnej Afryce i zachodniej Azji. Rozprzestrzeniony jako antropofit także w Ameryce Północnej. Preferuje gleby gliniaste i wapienne o pH lekko zasadowym, stanowiska słoneczne, niepodmokłe, od poziomu morza do ok. 1000 m n.p.m. Często rośnie na przydrożach, nieużytkach, miedzach i skrajach pól.
Charakterystyka
Wygląd i identyfikacja
Roślina dwuletnia, osiągająca 1–2 m wysokości. W pierwszym roku tworzy rozetę dużych, odwrotnie lancetowatych liści o szorstkiej fakturze. W drugim roku wyrastają wyprostowane, bruzdowane łodygi z drobnymi kolcami. Liście łodygowe osadzone naprzeciwlegle, łączą się u nasady tworząc „miseczkę” zatrzymującą wodę – cecha diagnostyczna w terenie.
Kwiatostany jajowate do walcowatych, 4–10 cm długości, z ostro zakończonymi listkami okrywy przewyższającymi główkę. Kwiaty drobne, różowoliliowe, kwitnące w charakterystycznych „pierścieniach” postępujących ku górze i dołowi (lipiec–sierpień). Owoc to jednonasienna rozłupnia. Korzeń palowy, twardy, żółtawobiały.
Składniki aktywne
W korzeniu obecne są irydoidy (głównie aucubina i katalpol), fenolokwasy (kwas chlorogenowy, kawowy), triterpeny oraz niewielkie ilości saponin. Zawartość irydoidów w literaturze określa się zwykle jakościowo, bez precyzyjnych wartości procentowych. Badania wskazują na dobrą stabilność irydoidów w surowcu suszonym, o ile przechowywany jest w warunkach ograniczających światło i wilgoć. W zielu dominują związki fenolowe i chlorofil.
Zbiór i przygotowanie
Surowcem zielarskim jest najczęściej korzeń (Radix Dipsaci), rzadziej ziele (Herba Dipsaci).
Korzeń pozyskuje się późną jesienią pierwszego roku lub wczesną wiosną drugiego roku, przed wyrastaniem pędu kwiatostanowego. Wykopany korzeń należy oczyścić, przekroić wzdłuż i suszyć w temp. 35–45°C przy dobrej cyrkulacji powietrza. Ziele zbiera się w fazie pełni wzrostu, tuż przed kwitnieniem.
Przechowywanie: surowiec trzymać w szczelnych pojemnikach, chroniąc przed światłem i podwyższoną wilgotnością.
Odróżnianie: szczeć sukiennicza (Dipsacus sativus) ma bardziej regularne, eliptyczne kwiatostany i dłuższe listki okrywy zakrzywione ku górze.
Uwagi dla zielarzy
W ocenie surowca korzeniowego zwraca się uwagę na twardość, kolor przekroju oraz intensywny, nieco ziemisty zapach przy przełamaniu. Smak gorzkawy wskazuje na obecność irydoidów. Surowiec z gleb zasadowych ma zwykle wyższą zawartość części korowych i lepszą jakość. Należy unikać korzeni nadmiernie zdrewniałych (zebranych zbyt późno). W terenie warto zwracać uwagę na charakterystyczne „miseczki” liściowe, dzięki którym łatwo odróżnić gatunek od innych roślin dwuletnich.
Ciekawostka historyczna
Kwiatostany szczeci były przez stulecia wykorzystywane w przemyśle włókienniczym – służyły do tzw. czesania sukna. W renesansowych manufakturach stosowano całe zestawy główek mocowanych na drewnianych grzebieniach.
Bibliografia
- European Medicines Agency. Assessment report on Dipsacus fullonum L., radix. EMA, 2014.
- Wichtl M. Herbal Drugs and Phytopharmaceuticals. Medpharm Scientific Publishers, 2004.
- Duke J.A. Handbook of Medicinal Herbs. CRC Press, 2002.
- Jiang, S., Wang, H., Li, X. et al. “Chemical constituents of Dipsacus asper and Dipsacus fullonum: iridoids and phenolic compounds.” Phytochemistry, 2005.
- Pignatti S. Flora d’Italia. Edagricole, 1982.
Przepisy z użyciem szczeci znajdziesz w „Zioła – opisy i właściwości”.
Treści zawarte w tym artykule mają wyłącznie charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej, diagnozy ani zaleceń terapeutycznych w rozumieniu obowiązujących przepisów prawa. Przed zastosowaniem jakichkolwiek opisanych metod, produktów lub suplementów diety należy skonsultować się z lekarzem lub wykwalifikowanym specjalistą. Autor oraz wydawca artykułu nie ponoszą odpowiedzialności za decyzje podjęte na podstawie przedstawionych informacji ani za ich skutki.
